–
–
QR कोड आज जगभरातील दैनंदिन व्यवहारांचा अविभाज्य भाग बनला आहे. डिजिटल पेमेंट्स, रेस्टॉरंटमधील मेन्यू, बस किंवा चित्रपटांची तिकिटे, औषधांच्या डब्यांवरील माहिती, सरकारी योजना – असंख्य ठिकाणी QR कोडचा वापर होत आहे. एका छोट्या चौकोनी कोडने संपूर्ण डिजिटल अर्थव्यवस्थेचा चेहराच बदलून टाकला आहे.
११ डिसेंबर २०२५ रोजी राज्यसभेतील एका अधिवेशनात नामनिर्देशित सदस्य सुधा मूर्ती यांनी एक अत्यंत अर्थपूर्ण, विचारप्रवर्तक आणि प्रेरणादायी मुद्दा उपस्थित केला. त्यांनी QR कोडचे शोधक, जपानी अभियंता मसाहिरो हारा यांचे नाव विशेष आदराने घेतले आणि त्यांच्या निःस्वार्थ निर्णयाला “सामाजिक नवउद्यम” (Social Innovation) चे उत्तम उदाहरण म्हणून देशासमोर मांडले.
QR कोडसारखा क्रांतिकारी शोध जगासाठी मोफत आणि मुक्त ठेवण्याचा निर्णय हारा यांनी घेतला. पेटंट, रॉयल्टी किंवा नफ्याचा मार्ग स्वीकारण्याऐवजी त्यांनी लोकांच्या सोयीला आणि सर्वांच्या हिताला प्राधान्य दिले. हाच विचार सुधा मूर्ती यांच्या भाषणाचा केंद्रबिंदू होता. सुधा मूर्ती यांनी स्पष्टपणे नमूद केले की तांत्रिक आणि व्यावसायिक शोधांना जगभर मोठे पुरस्कार, मान-सन्मान आणि प्रसिद्धी मिळते; मात्र समाजातील दैनंदिन समस्या सोडवणाऱ्या सामाजिक नवउद्यमांना अपेक्षित दखल मिळत नाही. म्हणूनच त्यांनी भारत सरकारकडे “सामाजिक नवउद्यम” या नावाने एक स्वतंत्र राष्ट्रीय पुरस्कार सुरू करण्याचा प्रस्ताव मांडला. असा पुरस्कार त्या व्यक्तींना दिला जावा, जे नफ्यापेक्षा लोककल्याणाला अधिक महत्त्व देतात आणि आपली कल्पना किंवा तंत्रज्ञान सर्वांसाठी खुले ठेवून समाजाला मोठ्या प्रमाणावर लाभ देतात, अशी भूमिका त्यांनी मांडली.
मसाहिरो हारा यांची कथा जपानमधील एका साध्या, पण दूरदृष्टी असलेल्या अभियंत्यापासून सुरू होते. अभियांत्रिकीचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी टोयोटा समूहाशी संबंधित डेन्सो या कंपनीत काम करण्यास सुरुवात केली. कारखान्यात वापरल्या जाणाऱ्या हजारो ऑटो पार्ट्सचा जलद, अचूक आणि कार्यक्षम मागोवा घेण्यासाठी नवी प्रणाली विकसित करणे, हे त्यांचे प्रमुख काम होते.
त्या काळात साध्या बारकोडचा वापर होत होता; परंतु बारकोडमध्ये मर्यादित माहिती साठवता येत होती आणि तो फक्त एका दिशेनेच स्कॅन करता येत असल्याने उत्पादन प्रक्रियेत वेळ वाया जात होता. हारा यांच्या मनात सतत एक प्रश्न घोळत होता – “अधिक माहिती साठवणारा, कोणत्याही दिशेने वाचता येणारा आणि अतिशय जलद स्कॅन होणारा कोड तयार करता येईल का?” एके दिवशी दुपारच्या विश्रांतीदरम्यान, हारा आणि त्यांच्या टीमने एका खेळातील काळ्या-पांढऱ्या चौकोनी पॅटर्नकडे लक्ष दिले. त्या नक्षीकडे पाहताच त्यांच्या मनात कल्पनेची ठिणगी पडली – माहिती साठवण्यासाठी अशाच चौकोनी नमुन्यांचा वापर करता येईल का? त्यानंतर सातत्याने प्रयोग, गणिती मांडणी आणि डिझाइन सुधारणा करत, १९९४ मध्ये QR कोड (Quick Response Code) विकसित झाला.
QR कोडच्या तीन कोपऱ्यांमध्ये असलेले मोठे काळे चौकोन स्कॅनरला कोडची दिशा आणि स्थिती लगेच ओळखायला मदत करतात. साध्या बारकोडच्या तुलनेत QR कोडमध्ये अनेक पटींनी अधिक माहिती साठवता येते. शिवाय, कोड काही प्रमाणात खराब झाला तरी एरर करेक्शन प्रणालीमुळे तो सहज वाचता येतो. सुरुवातीला QR कोडचा वापर फक्त टोयोटाच्या कारखान्यांपुरता मर्यादित होता. मात्र लवकरच इतर उद्योगांनाही या तंत्रज्ञानाची ताकद कळली. जलद स्कॅन, जास्त डेटा आणि कमी जागा – या वैशिष्ट्यांमुळे QR कोड जाहिरात, लॉजिस्टिक्स, तिकिटिंग अशा अनेक क्षेत्रांत झपाट्याने पसरला.
स्मार्टफोनच्या कॅमेऱ्यांनी QR कोड थेट वाचायला सुरुवात केल्यानंतर तर हे तंत्रज्ञान सामान्य नागरिकांच्या हातात पोहोचले. रेस्टॉरंटमधील कागदी मेन्यूंच्या जागी QR कोड, दुकानांमधील कॅशलेस पेमेंट्स, औषधांवरील माहिती, आणि कोविड काळातील संपर्करहित व्यवहार – QR कोड सर्वत्र अपरिहार्य ठरला.
या संपूर्ण प्रवासात सर्वात प्रेरणादायी निर्णय म्हणजे मसाहिरो हारा यांनी QR कोडचे तंत्रज्ञान मुक्त ठेवण्याचा घेतलेला निर्णय. त्यांनी कठोर पेटंट अटी लादल्या नाहीत, ज्यामुळे प्रत्येक वापरकर्त्याला मोठे शुल्क भरावे लागले असते. परिणामी, विविध कंपन्यांनी कोणत्याही अडथळ्याविना QR कोड स्वीकारला आणि हे तंत्रज्ञान “सर्वांचे” झाले.
याच मुद्द्यावर सुधा मूर्ती यांनी विशेष भर दिला. त्यांच्या मते, मसाहिरो हारा यांची वृत्ती “बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय” या तत्त्वाशी घट्ट जोडलेली आहे. आजपर्यंत बहुतेक पुरस्कार तांत्रिक कौशल्य किंवा व्यावसायिक यश यांनाच दिले गेले; मात्र समाजावर झालेला परिणाम, सामान्य माणसाच्या जीवनात आलेली सोय आणि व्यापक सामाजिक बदल या निकषांनाही तितकेच महत्त्व दिले पाहिजे.
मसाहिरो हारा आणि QR कोडचा प्रवास हा सामाजिक नवउद्यमाचा जिवंत आदर्श आहे. हीच कथा संसदेत मांडत, समाजासाठी नि:स्वार्थपणे काम करणाऱ्या नवउद्यमींना योग्य सन्मान देण्याची वेळ आता आली असल्याचे सुधा मूर्ती यांनी प्रभावीपणे अधोरेखित केले.
टीम SWS
